सम्पदाको क्षति, सम्पत्ति चोरी जस्ता अपराध न्यूनीकरण तथा चोरिएका वस्तु पुनःप्राप्तिमा सहकार्य गर्न काठमाडौँ महानगरपालिका र नमुना फाउण्डेसन बिच समझदारी

काठमाडौँ । सम्पदामा हुने आपराधिक गतिविधि न्यूनीकरण गर्न काठमाडौँ महानगरपालिका र नमुना फाउन्डेसनका बिचमा सम्झौता भएको छ । महानगरपालिकाका कार्यवाहक प्रमुख सुनिता डंगोल र सम्पदा तथा पर्यटन समितिका संयोजक आशामान संगतको रोहवरमा प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत मुक्तिराम अर्याल र फाउन्डेसनका अध्यक्ष रविन्द्र पुरीका बिचमा समझदारीमा हस्ताक्षर भएको हो । महानगरपालिका क्षेत्रभित्रका सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्ने, चोरी तथा अवैध ओसारपसार नियन्त्रण र हराएका सम्पदाको खोजी तथा पुनःप्राप्ति गर्नु समझदारीको मूल मर्म हो ।

समझदारीअनुसार महानगरपालिका क्षेत्रभित्रका साांस्कृतिक, ऐतिहासिक, तथा पुरातात्विक सम्पदाको संरक्षण, जीर्णोद्धार, मर्मतसम्भार, अभिलेखीकरण र सुरक्षा प्रवर्धनका क्षेत्रमा सहकार्य हुनेछ । सम्पदा क्षेत्रका महत्वपूर्ण मूर्ति, कलाकृति तथा महत्वपूर्ण सामान चोरी तथा अवैध ओसारपसारमा परेका सांस्कृतिक सम्पदाको पहिचान, अभिलेखीकरण र पुनःप्राप्तिका लागि काम हुनेछ । 

सहमति पत्र आदानप्रदान गरिसकेपछि बोल्दै कार्यवाहक प्रमुख डंगोलले, भएका सम्पदा जोगाउँदै हराएका प्राचीन सांस्कृतिक बस्तुहरुको आफ्नै घरमा ल्याउने कामलाई औपचारिक रुपमा सहभागितामा आधारित बनाएको बताउनुभयो । ‘महानगरपालिकाले पनि काम गरिरहेको थियो । अहिले पनि गरिरहेको छ । समुदाय स्तरमा र संघसंस्थाहरुको प्रयत्नमा पनि काम भइरहेको थियो । भइरहेको छ । यसरी छरिएर भइरहेका कामलाई एकीकृत गर्दै गरेका हौँ ।’ उहाँले भन्नुभयो, ‘सम्पदाको पहिचान र सचेतना सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा हो । त्यसैले हामी जनप्रतिनिधि, कर्मचारी र ग्रासरुट (सम्पदा क्षेत्रमा पुगेर विभिन्न काम गर्ने) जनशक्ति तथा समुदायलाई सम्पदा चिन्ने बनाउँछौँ । सम्पदा चिनेपछि संरक्षणमा थप दायित्व बोध हुनेछ ।’

त्यस क्रममा बोल्दै प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत अर्यालले, समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर गरेपछि सहभागितामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्न कानुनी दायित्व सिर्जना भएको बताउनुभयो । ‘यो कार्यक्रमले काठमाडौँको स्थापित सांस्कृतिक पहिचानलाई जोगाउन मद्दत गर्नेछ ।’ उहाँको भनाइ थियो । 

त्यस क्रममा बोल्दै सम्पदा तथा पर्यटन समितिका संयोजक संगतले, पूर्खाले दिएको खुला संग्रहालय बचाउने दायित्व पूरा गर्ने दिशामा आज भएको सहमति ऐतिहासिक भएको उल्लेख गर्नुभयो । ‘तोकिएका सम्पदा क्षेत्रमा मात्र होइन । सहरका गल्ली गल्ली र चोक चोकमा प्राचीन कलात्मक सम्पत्ति छन् । म भगवान श्रीपशुपति र गुह्येश्वरी भएको क्षेत्रको वडाध्यक्ष हूँ । मेरो वडाभित्रका सम्पदा क्षेत्रमा धेरै यस्ता प्राचीन बस्तुको अभिलेखन र पहिचान जरुरी छ । यस्ता सम्पत्ति अरुले जोगाइदेलान् भनेर विश्वाश गर्न सकिएन । अब महानगरपालिका आफ्नै नेतृत्वमा पहिचान, अभिलेखन र संरक्षणको काम हुनेछ ।’

‘सम्पदा बचाउने अभियान चलाउँदा चलाउँदै सम्पदा क्षेत्रमा भएका मूर्ति, कलाकृति तथा प्राचीन बस्तु हराउने गरेको विषयले छोयो । हराएका र चोरिएका यस्ता बस्तु फिर्ता गराउन सन् २००३ बाट थालिएको अभियान,  सुरु भएको १० वर्षपछि सन् २०१३ मा पहिलो राष्ट्रिय अभिलेखालयबाट हराएको बस्तु फिर्ता गराएपछि प्रयत्न सफल भयो ।’ फाउन्डेसनका अध्यक्ष पुरीले भन्नुभयो, ‘हामीले गएको ५ वर्षमा ११८ वटा मूर्ति फिर्ता गरिसकेका छौँ । महानगरपालिकाको नेतृत्वमा काम गरेर अबको ५ वर्षमा १ हजार वटा यस्ता बस्तु फिर्ता ल्याउने लक्ष्य राखेर सहकार्य थालेका छौँ ।’

महानगरपालिका र फाउन्डेसनको सहकार्यले नतिजा ल्याउन सक्छ । यसमा समुदायको प्रत्यक्ष सहयोग हुनेछ । सम्पदा अभियन्ता गणपतिलाल श्रेष्ठले भन्नुभयो, ‘सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र पुरातात्विक वस्तुको संरक्षणका लागि स्थानीय तहले जत्ति प्रभावकारी काम गर्न सक्छ । त्यत्तिको प्रभावकारी काम अन्य तह र निकायबाट हुन सक्दैन । यसमा महानगरपालिकाबाट लिएको अग्रसरताले समुदाय स्तरका अभियन्तालाई प्रोत्साहित गरेको छ ।’

सहमति अनुसार सम्पदा संरक्षण अभियानलाई स्थानीयस्तरसम्म विस्तार गर्न वडा समिति, गुठी, मठमन्दिर व्यवस्थापन समिति, विहार तथा सम्पदा स्थलसँग सम्बन्धित समुदायसँग सहकार्य गरिनेछ । स्थानीय समुदायमा सम्पदाप्रतिको अपनत्व अभिवृद्धि गर्दै संरक्षण, संवर्धन र प्रवर्धनका गतिविधिमा जनसहभागिता बढाइनेछ । त्यस्तै, सम्पदा चोरी र अवैध ओसारपसार नियन्त्रणका लागि जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गरिनेछ । सम्पदाको ऐतिहासिक, पुरातात्विक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व बारे गोष्ठी, अन्तरक्रिया, ज्ञान हस्तान्तरण र अनुसन्धानमूलक गतिविधि सञ्चालन गरी स्थानीय समुदायको क्षमता अभिवृद्धि गरिनेछ । 

यस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्न महानगरपालिकाले सम्पदा तथा पर्यटन विभागका एक जना कर्मचारीलाई सम्पर्क व्यक्ति (फोकल पर्सन) तोक्नेछ । ती कर्मचारीले महानगरपालिकाका सम्बन्धित विभाग, वडा कार्यालय र सरोकारवाला निकाय बीच समन्वय तथा सहजीकरण गर्नेछन् । महानगरपालिकाले सम्पदा सम्बन्धी अभिलेख अद्यावधिक गरी सुरक्षित राख्नुका साथै संरक्षणका लागि संघीय सरकार, प्रदेश सरकार, पुरातत्व विभाग, सुरक्षा निकाय र स्थानीय संघसंस्थासँग समन्वय गर्नेछ ।

त्यसैगरी, नमुना फाउण्डेशनले सम्पदा संरक्षण, जीर्णोद्धार तथा पुनःस्थापनाका लागि प्राविधिक ज्ञान, सिप र विज्ञ सेवा उपलब्ध गराउनेछ । सम्पदा संरक्षण सम्बन्धी गोष्ठी, तालिम तथा अन्तरक्रियामा प्राविधिक सहयोग गर्नुका साथै आवश्यक नीति, कानुन, कार्यविधि र मापदण्ड निर्माणमा समेत सुझाव तथा सहयोग गर्नेछ ।

हराएका वा चोरी भएका सम्पदाको खोजी तथा पुनःप्राप्तिका लागि सम्बन्धित निकाय र पदाधिकारीसँग समन्वय गरी कानुनी, प्राविधिक तथा प्रक्रियागत काममा फाउण्डेशनले सहयोग गर्ने समझदारीमा उल्लेख छ । समझदारीपत्र हस्ताक्षर भएको मितिदेखि पाँच वर्षसम्म लागू हुनेछ । दुवै पक्षको सहमतिमा अवधि थप गर्न सकिने व्यवस्था गरिएको छ । समझदारी कार्यान्वयनका क्रममा सञ्चालन हुने कार्यक्रमको निर्णय गर्दा दुवै पक्षको वित्तीय दायित्वसमेत निर्धारण गरिने उल्लेख छ ।

महानगरपालिकाले सम्पदा संरक्षणलाई स्थानीय समुदायको सहभागिता, प्राविधिक सहयोग र संस्थागत समन्वयसँग जोडेर अघि बढाउने उद्देश्यले यो सहकार्य भएको हो ।