वि.सं.: २०८३, असोज १० शनिबार
इ.स.: 2026 September 26,SATURDAY
वि.सं.: २०८३, असोज १० शनिबार
येँया (इन्द्रजात्रा) का धार्मिक, सांस्कतिक तथा सामाजिक क्रियाकलापमध्ये जीवित देवीदेवताको रथयात्रा आजबाट सुरु भएको छ । बसन्तपुर कुमारी घर अगाडिबाट जीवित देवी श्री कुमारी, श्री गणेश र श्री भैरवलाई रथारोहण गरेर यात्रा सुरु गरिएको हो । जात्रा अवलोकनका लागि राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेल, उपराष्ट्रपति उपराष्ट्रपति रामसहाय प्रसाद यादवसहित विशिष्ट पदाधिकारी वसन्तपुर पुग्नुभएको थियो । यस्तै कार्यवाहक प्रधानमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्ले, प्रधानन्यायाधीश डा. मनोज कुमार शर्मा, राष्ट्रिय सभाका अध्यक्ष नारायणप्रसाद दाहाल, सभामुख डोलप्रसाद (डिपी) अर्याल, उपसभामुख रुबीकुमारी ठाकुर, गृहमन्त्री सुदन गुरुङ्, उर्जा तथा जलस्रोत मन्त्री विराजभक्त श्रेष्ठ, भूमि व्यवस्था, सहकारी, संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्री प्रतिभा रावल, कानुन, न्याय तथा संसदीय व्यवस्था मन्त्री शोविता गौतम, संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री खडक राज पौडेल (गनेस) सहित पदाधिकारी वसन्तपुर पुग्नुभएको थियो । रथयात्रा अवलोकनका लागि संघीय संसदहरु, नेपालस्थित विदेशी दूताबासका राजदूतहरु, विशिष्ट पदाधिकारीसहित सर्वसाधारणको उपस्थिति थियो । उहाँहरुलाई काठमाडौँ महानगरपालिकाका कार्यवाहक प्रमुख सुनिता डंगोल, सम्पदा तथा पर्यटन समितिका संयोजक आशामान संगतसहित जनप्रतिनिधि र विभागीय प्रमुखहरुले जुद्ध शालिक अगाडि स्वागत गर्नुभएको थियो । स्वागत गरेपछि उहाँहरु हिँडेर गद्दी बैठकसम्म पुग्नुभएको थियो ।
काठमाडौँ महानगरपालिकाका कार्यवाहक प्रमुख सुनिता डंगोलको प्रमुख संयोजकत्वमा ‘सम्यक् महादान मूल समारोह समिति’ घोषणा भएको छ । महानगरपालिकाले विभिन्न संघ, विहार, बहाल तथा गुठीको प्रतिनिधित्व र सहभागिता हुने गरी ३०१ सदस्यीय समिति घोषणा गरेको हो । आउँदो माघ १ गते स्वयम्भूको भुइँखेलमा महादान पूजा आयोजना हुनेछ । हरेक १२ वर्षमा हुनु पर्ने तर वितेका २२ वर्षदेखि हुन नसकेको थिएन । यस अघि ऐच्छिक गुठीमार्फत आयोजना गर्ने गरिएको तर रोकिएको महादान आयोजना गर्न समुदाय स्तरबाट कठिन हुने ठाउँमा पुगेपछि अमूर्त सम्पदा बचाउन तथा पुस्तान्तरण गर्न महानगरपालिकाले महादान आयोजना गर्न लागेको हो । मुख्य दुई दिन मनाइने महादानको पहिलो दिन हनुमान ढोकामा र दोस्रो दिन स्वयम्भूको भुइखेलमा मनाइने परम्परा छ । महादान २०६१ साल पछि काठमाडौँमा मनाउन सकिएको छैन । बिहीबार राष्ट्रिय सभा गृहमा आयोजना गरिएको घोषणा कार्यक्रममा गठित समितिको संयोजकमा नेपाल बज्रयान महाविहार लुम्बिनीका चक्रेश्वर प्रा. डा. नरेशमान बज्राचार्य हुनुहुन्छ । यस्तै महानगरपालिकाका प्रवक्ता नविन मानन्धर, महादान हुने वडा नं. १५ का अध्यक्ष ईश्वरमान डंगोल, सम्पदा तथा पर्यटन समितिका संयोजक आशामान संगत, महाविहार संघ, काठमाडौँका अध्यक्ष शुभकाजी शाक्य, उराय् समाज, काठमाडौँका सदस्य डा. सुमनकमल तुलाधर सहसंयोजक हुनुहुन्छ । मूलश्री महाविहार काठमाडौँका समज्वल बज्राचार्य मूल समारोह समितिका सदस्य सचिव हुनुहुन्छ ।
नियमित रुपमा पानी पर्न थालेपछि काठमाडौँ महानगरपालिकाले जोखिमयुक्त स्थान र विद्यालयहरुमा निगरानी बढाएको छ । सम्भावित बाढी र डुबानबाट बालबालिकालाई जोगाउन, डुवानका कारण भौतिक सम्पत्तिमा हुन सक्ने क्षति कम गराउन निगरानी बढाइएको हो । बंगालको खाडीमा विकसित न्यून चापीय प्रणाली थप विकसित हुँदै गएपछि काठमाडौँ उपत्यकासहित देशका विभिन्न स्थानमा अहिले बर्षा भइरहेको छ । अहिले सामान्य पानी परिरहेको भए पनि यो भारी वर्षाका रुपमा विकसित हुन सक्ने देखिएकोले जोखिमयुक्त स्थान र विद्यालयहरुमा निगरानी बढाइएको हो । जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा रहेका विद्यालयको अवस्था समेत मूल्याङ्कन गरी आवश्यक परे विद्यालय सञ्चालन तथा पठनपाठन स्थगन गर्ने अधिकार र जिम्मेवारी शिक्षा विभागलाई दिइएको छ ।
काठमाडौँ महानगरपालिकाका कार्यवाहक प्रमुख सुनिता डंगोलले, सहरी विकासका कतिपय सिद्धान्तलाई व्यावहारिक बनाउँदै लैजानु पर्ने र कतिपय प्रयोगसिद्ध अभ्यासलाई सिद्धान्तका रुपमा विकास गर्ने गरी काम गर्नुपर्ने बताउनुभएको छ । प्रमुखका सल्लाहकारहरुसँगको बैठकमा उहाँले काठमाडौँको मौलिक स्वरुपको सहरी विकासका लागि तर्जुमा गरिने योजनाका प्रभावकारितामा कुरा गर्दै यस्तो बताउनुभएको हो । सहरको मौलिक पहिचानको संरक्षण गर्ने, सुन्दरता बढाउने, सबैलाई समान सेवा सुविधा दिने, सुन्दर र मानव बसोबास अनुकुल सहर निर्माणको महाअभियानलाई साझा प्रयत्नबाट साकार बनाउनुपर्छ । डंगोलले भन्नुभयो, ‘भौतिक विकाससँगै मेरो पुस्ताले देख्न नपाएका अमूर्त सांस्कृतिक क्रियाकलापहरुलाई पुनःस्थापना गरेर भावी पुस्ताका हातसम्म पुर्याउनु पर्नेछ । अहिले हामीले यी दायित्व पूरा गर्नुपर्नेछ ।’
मौसमजन्य सम्भावित विपद जोखिमका विषयमा छलफल गर्दै महानगर विपद व्यवस्थापन समितिले पूर्वतयारी र प्रतिकार्य संयन्त्रलाई सक्रिय बनाउने निर्णय गरेको छ । आज काठमाडौँ महानगरपालिकाका कार्यवाहक प्रमुख सुनिता डंगोलको अध्यक्षतामा बसेको महानगरस्तरीय विपद् व्यवस्थापन समितिको वैठकले ढल, मंगाल, नाली तथा क्याचपिटलाई नियमित सफाइ गर्ने, उद्धार सामग्री तयारी अवस्थामा राख्ने, सूचना प्रणालीलाई चुस्त बनाउने र वडा तहदेखि सुरक्षा निकायसम्मको समन्वय प्रभावकारी बनाउने निर्णय गरेको हो । वङ्गालको खाडीमा विकसित न्यूनचापीय प्रणालीको असर र प्रतिकार्य, विपदका घटनामा राहत वितरण शिफारिस प्रणाली लगायत विषयमा छलफल गर्दै बैठकले, जल तथा मौसम विज्ञान विभाग र राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण (एनडिआरआरएमए) बाट प्राप्त हुने अवस्थाको तथ्यका आधारमा महानगरवासीलाई सुरक्षित रहन सूचना प्रवाह गर्ने निर्णय भएको छ । वैठकले विपद्को अवस्थामा महानगर प्रहरी बलको कन्ट्रोल रुममार्फत तत्काल जानकारी गराउन सूचित गर्ने निर्णय गरेको छ । बंगालको खाडीबाट विकसित भएको चक्रबात विकास भएपछिको नेपालमा असोज ८ गतेदेखि १२ गतेसम्मको सम्भावित भारी, धेरै भारीको सम्भावना रहेको पूर्वानुमान भएपछि यसको प्रभावबाट बच्न पूर्व तयारी तथा प्रतिकार्यका विषयमा बैठक बसेको थियो । २४ घण्टामा ५० देखि १ सय मिलिमिटर पानी पर्नु भारी वर्षा हो । १ सय मिलिमिटरदेखि २ सय मिलिमिटर सम्म पानी पर्नु धेरै भारी र २ सय मिलिमिटर वा त्योभन्दा धेरै वर्षा हुनु अति भारी बर्षा हो ।
आज विहान ७ बजेर ४७ मिनेटको साइतमा ‘यसिं थनेगु’ (इन्द्रध्वजोत्थान) सम्पन्न भएको छ । हनुमानढोका कागेश्वरी मन्दिर नजिक कालभैरव अगाडि यसिं उठाइएको हो । उठाइएको यसिंमा ८ वटा काठका टुक्रा राख्ने चलन छ । यस कार्यमा न्हय्स नाय, चस्वाद्वँ टोलका मानन्धर समुदाय अनिवार्य उपस्थित हुने चलन छ । अष्टमातृकाको प्रतीकका रुपमा काठका टुक्रा राख्ने गरिएको हो । यसलाई ‘लाकासिँ’ भनिन्छ । यःसिं उठाउँदा गुर्जुको पल्टनले तोप पड्काएको थियो । यस अवसरमा तलेजु भवानीको प्रतीक स्वरुप सेतो घोडा ल्याउने चलन छ । यस्तै दिप्याखं (देवी नाच) प्रस्तुत गरिएको थियो । यो नाच इन्द्रजात्रामा निकालिने पहिलो नाच हो । यःसिं उठाइसकेपछि यसको माथि इन्द्र अङ्कित चिन्हसहितको ध्वजा फहराइयो । यसलाई ‘हलिंपता’ भनिन्छ । ‘हलिंपता’ फहराइसकेपछि मानन्धरहरुले सबैभन्दा पहिले पूजा गर्ने चलन छ । यःसिंको माथि गजुर जस्तै देखिने भोगटे राखिएको हुन्छ । फेदमा इन्द्रको सुवर्ण मूर्ति राखिन्छ । यसको श्रद्धालुहरुले पूजा आराधना गर्ने गर्दछन् । ‘यसिं थनेगु’ (इन्द्रध्वजोत्थान) अवसरमा काठमाडौँ महानगरपालिकाका कार्यवाहक प्रमुख सुनिता डंगोल, वडाध्यक्षसहित जनप्रतिनिधिहरु, स्थानीयबासी र श्रद्धालुहरुको बाक्लो उपस्थिति थियो ।
आज काठमाडौँ महानगरपालिकाका कार्यवाहक प्रमुख सुनिता डंगोलले जीवित देवता श्री गणेश र श्री भैरवको आसन अर्पण गर्नुभएको छ । तःवहालमा आयोजना गरिएको आसन प्रतिस्थापनको तान्त्रिक पूजामा सहभागी भएर उहाँले श्री गणेश र श्री भैरवका अभिभावकलाई आसन अर्पण गर्नुभएको हो । सिंहासन काठमाडौँ महानगरपालिका हनुमानढोका दरबार क्षेत्र संरक्षण कार्यक्रमको खर्चमा निर्माण गरिएको हो । त्यस क्रममा बोल्दै कार्यवाहक प्रमुख डंगोलले, व्यवस्थापनका दृष्टिले यस वर्षको जात्रा विशेष हुने बताउनुभयो । ‘श्रीहरुको घरमा येँयाः (इन्द्रजात्रा) का अवसरमा अब श्री गणेश र श्री भैरवको पनि आसनमा पूजा हुनेछ । यसअघि श्रीहरुको घरमा उहाँहरुको आसन थिएन ।’ उहाँले जात्रा अन्य थप कार्यक्रमका बारेमा भन्नुभयो, ‘करिब २५ वर्षदेखि काठमाडौँबासीले बजाउन छोडेको म्वाःली बाजा यस वर्ष काठमाडौँबासीले बजाउनुहुनेछ । कुमारी घरको छाना जीर्णोद्धार गरिसकेका छौँ । दाँगीका दिन चन्द्रागिरीस्थित इन्द्र दहमा जाने श्रद्धालुहरुका लागि निःशुल्क यातायातको व्यवस्था गर्दैछौँ ।’
‘तत्काल बच्चा जन्माउन नचाहने तथा जन्मान्तर गर्न खोज्ने महिलाका लागि पाखुरामा राखिने यो भरपर्दाे अस्थायी साधन हो । प्रयोग गर्नु अघि स्वास्थ्यकर्मीले परामर्श गरेपछि मात्र साधन राखिने भएकोले प्रयोगकर्ताहरु यसको लाभका विषयमा ढुक्क हुन सक्नुहुन्छ ।’ परोपकार प्रसुति तथा स्त्री रोग अस्पताल, परिवार योजना एकाइका इञ्चार्ज लीना महर्जन भन्नुहुन्छ, ‘यो साधन ३ वर्षका लागि र ५ वर्षका लागि राखिन्छ ।’