२१५ सेन्टिमिटर डाइमिटरका पाइपबाट पानी आउँछ, ६० सेन्टिमिटर डाइमिटरको पाइपबाट जान्छ : ढल निकासको क्षमता नपुगेर जमल डुब्छ

काठमाडौँ । बर्खामा काठमाडौँको जमल क्षेत्रमा हुने डुबानको कारण पत्ता लगाउन साउन १५ गते शुक्रबार विकास निर्माण र सुविधा वितरणका काम गर्ने सरकारी कार्यालयका अधिकारीहरुको टोली जमल क्षेत्रमा पुग्यो । काठमाडौँ महानगरपालिकाको विपद व्यवस्थापन विभागले नेतृत्व गरेको टोलीमा राष्ट्रिय विपद जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण, सडक विभाग, काठमाडौँ उपत्यका खानेपानी लिमिटेड, काठमाडौँ उपत्यका खानेपानीको आयोजना कार्यान्वयन निर्देशनालय र स्थानीयबासी स्थलगत अध्ययनका क्रममा सहभागी हुनुहुन्थ्यो । त्यस क्रममा महानगरपालिकाको सार्वजनिक निर्माण विभाग र महानगर प्रहरी बलका अधिकारी हुनुहुन्थ्यो । 

कान्तिपथमा पानीको निकाससँग सम्बन्धित आफू आफूले गरेका काम, आफू सम्बन्धित संरचनाका विषयमा सूचना लिनेदिने र डुबानको प्राविधिक कारण पत्ता लगाएर समाधान निकायगत अधिकारीसहित तत्काल प्राविधिक अध्ययन र प्रतिवेदन पेश गर्न काठमाडौँ महानगरपालिकाका कार्यवाहक प्रमुख सुनिता डंगोलले निर्देशन दिनुभएपछि टोली स्थलगत अध्ययनका लागि जमल पुगेको थियो । 

पानीको वहावलाई निकास दिन बनाइएका संरचनाहरुको विवरण खोज्ने क्रममा सबैले बुझ्न सक्ने, प्राविधिक तथ्याङ्क विश्लेषण र गहिरो खोजी गर्ने नपर्ने गरी कारण पत्ता लाग्यो । त्यो हो, जमलमा ज्याठातर्फबाट ६० सेन्टिमिटर डाइमिटरको पाइपबाट पानी आउँछ । निर्वाचन आयोगतर्फबाट ९० सेन्टिमिटर, यल्लो प्यागोडा तर्फबाट ४५ सेन्टिमिटर र जनप्रशासन क्याम्पसतर्फबाट २० सेन्टिमिटर डाइमिटरको ढल प्रणालीबाट पानी जम्मा हुन्छ । अर्थात् विभिन्न ४ ठाउँका २१५ सेन्टिमिटर डाइमिटर भएका ढल र सतहको पानी जम्मा हुन्छ । 

डिभिजन सडक कार्यालय काठमाडौँका इञ्जिनियर श्रीयंका रौनियारका अनुसार सतहको पानीसहित २१५ सेन्टिमिटर डाइमिटरभन्दा धेरै क्षमताको पाइपबाट जम्मा भएको पानी ६० सेन्टिमिटरको ढलबाट एकैपटक निकास हुन सक्दैन । यसैले डुवान हुन्छ । 

जमल डुवानको कुरा आउँदा, ढल सफा गरिएन भन्ने गुनासो आउने गरेको छ । यस विषयमा प्राविधिकहरु भन्नुहुन्छ, ‘ढलमा फोहर वा अरु अवरोध छैन । यदि अरु अवरोध भएको भए, पानी रोकिएपछिको केही समयमा क्लियर हुँदैनथ्यो ।’

जमलको पानीको निकासका लागि जमलबाट तीनधारा पाठशाला, त्रिचन्द्र क्याम्पस, कमलादी हुँदै टुकुचासम्म करिब १ किलोमिटर लामो ढल प्रणाली छ । स्थलगत अवलोकनका क्रममा जमल, त्रिचन्द्र क्याम्पस अगाडि र टुकुचामा ढलको ढकन खोलेर अवस्था हेरिएको थियो । त्यस क्रममा ढल प्रणालीभित्र कुनै पनि प्रकारको फोहर देखिएन । तर, त्यसमा आसपासबाट मिसाइएको ढल भने देखियो । यसको अर्थ जमलको पानीको निकासका लागि राखिएको ढलको क्षमता पनि पूरा यसैका लागि मात्र उपयोग छैन । यसकारण पनि डुवानको निकास ढिला हुन सक्ने देखिन्छ । 

स्थानीय ७० वर्षिय पुरुषोत्तम श्रेष्ठले जमल डुवानको विगत सुनाउँदै भन्नुभयो, भेला भएको पानी निकास हुने ठाउँ सानो भएपछि यो समस्या आएको हो । हाम्रो घर वर्षेनी डुब्छ । ‘खै पाँच वर्ष अघि होला । सडक विभागले ढल राखिदियो । त्यसपछिका २, ३ वर्ष डुवान भएन । त्यसपछि ज्याठा र निर्वाचन आयोगतिरको ढल ल्याएर यतै मिसाएपछि फेरि डुब्न सुरुभयो ।’ उहाँले आफूले देखेको अवस्था सुनाउनुभयो । 

श्रेष्ठका अनुसार पहिले जमलको पानीलाई निकास दिन जनप्रशासन क्याम्पसबाट उडल्याण्ड होटल, महेन्द्र शालिक हुँदै टुकुचातर्फ ढल राखिएको थियो । यो क्षेत्रमा ठुला संरचना बनाउँदै ढल प्रणालीमा रोकावट भयो । त्यसपछि यतातिरको बाटो नै सकियो ।

यसरी पुरानो ढल प्रणाली नासिएपछि, भएको प्रणालीको क्षमता नबढाएपछि ठाउँ ठाउँमा डुवानको समस्या बढ्दै गएको छ । यसको अर्को दृष्टान्त, ल्हाकु वही (जमः वहाः) हो । यो वहालको प्राङ्गणमा पानी जमेर अहिले पोखरी भएको छ । जमेको पानीमा हरियो लेउ समेत लाग्न थालेको छ । यसको अर्थ पानी जमेपछि निकास पाएकै छैन । 

जमलमा मात्र होइन ढल प्रणालीका कारण सहरका अन्य स्थानहरु प्नि डुवानमा छन् । दरबारमार्गबाट हुने निकास पनि साँघुरो भएको बताउँदै स्थानीय चित्राशोभा तुलाधर भन्नुहुन्छ, ‘पानी दर्किन थालेपछि ढलको मुखमा भुकभुक पानी आउँछ । पानी परिरह्यो भने एकछिनमा पानीले ढकन नै माथि माथि उचाल्छ ।’ उहाँले आफ्नो घरबाट देखिने लालदरबार र तीनधारा पाठशाला जाने चोकको कुरा गर्नुभएको हो । 

सहरमा डुवान हुने वित्तिकै ढल प्रणाली सफाइ गरिएन । अब जेट मेसिन लगाएर खोल्नु पर्छ भन्ने आवाज आउन थाल्छन् । अवस्थाका बारेमा विपद व्यवस्थापन विभागका प्रमुख अनिरुद्र नेपाल भन्नुहुन्छ, ‘यसअघि माइतीघर मण्डला डुवानको प्राविधिक प्रतिवेदन, अहिले जमल र दरबार मार्गको अवस्थाको वस्तुगत अवस्था हेर्दा सहर डुवान पर्नुको मुख्य कारण सरसफाइ होइन । ढल प्रणालीमा वहाव क्षमता नमिलेर अर्थात माथिल्लो भागको ढल क्षमताभन्दा तल्लो भागमा भएका ढलका पाइपको क्षमता कमजोर हुनु चाहिँ मुख्य हो ।’

नेपालका अनुसार माइतीघर मण्डला क्षेत्रको प्राविधिक अध्ययन गर्ने टोलीले अव जमल क्षेत्रको पनि प्राविधिक अध्ययन गर्नेछ । पहिलेको टोलीमा काठमाडौँ उपत्यका खानेपानी लिमिटेड, आयोजना कार्यान्वयन निर्देशनालयका अधिकारी पनि थपिनुहुनेछ ।