८ करोड ९५ लाख रुपियाँ लागतमा महाङ्काल मन्दिर परिसरको चौघेरा सत्तल पुनःनिर्माण सम्पन्न : कार्यवाहक प्रमुखबाट उद्घाटन

काठमाडौँ । काठमाडौँ महानगरपालिकाको सम्पदा तथा पर्यटन विभागले पुनःनिर्माण सम्पन्न गरेको, महाङ्काल मन्दिर परिसरमा रहेको चौघेरा सत्तलको आज कार्यवाहक प्रमुख सुनिता डंगोलले समुदघाटन गर्नुभएको छ । २०७२ सालको भूकम्पको कम्पनले जीर्ण बनेको सत्तल पुननिर्माणका लागि २०८१ मंसिर २४ गते शिलान्यास भएको थियो । ८ करोड ९४ लाख ४६ हजार १७० रुपियाँ खर्चमा पुनःनिर्माण सम्पन्न भएको हो । 

सत्तल समुद्घाटन अवसरमा बोल्दै कार्यवाहक डंगोलले, पुननिर्मित संरचनालाई आफूले बनाएको घर जत्तिकै जतनका साथ संरक्षण गर्नुपर्ने बताउनुभयो । ‘हामी चाहन्छौँ, यस सम्पदामा सरोकारवाला कार्यालय, गुठी, स्थानीय समुदाय र श्रद्धालुहरु सबैको समान अपनत्व हुन सकोस् ।’ गुठी संस्थानका अधिकारीले नवनिर्मित संरचना आफूलाई छिट्टै हस्तान्तरण हुने अपेक्षा सहितको भनाइ राखेपछि कार्यवाहक प्रमुख डंगोलले भन्नुभयो, ‘हामी सबैको भूमिकालाई सम्मान गर्न चाहन्छौँ । संस्थानका अधिकारीले भनेजस्तै हामी संरचना हस्तान्तरण गर्न तयार छौँ । तर, यसको उपयोग कसरी हुन्छ भन्ने योजनामा स्पष्ट हुन चाहन्छौँ । करदाताको लगानीमा बनेको यस्ता स्मारक क्षेत्रमा व्यावसायिक क्रियाकलाप गर्ने विषयमा हामी सहमत हुन सक्दैनौँ । यस्ता क्षेत्रमा धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक क्रियाकलाप सञ्चालन गर्नुपर्छ ।’

स्थानीयको साथ र सहयोगमा कठिन काम पनि सम्पन्न हुन्छन् भन्ने प्रसङ्ग उठाउँदै उहाँले, ठाउँको विषयमा पुरानो ज्ञान हुने स्थानीयको सहयोगमा लामो समयदेखि बन्द भएको पानीको निकास खोल्न सकेको बताउनुभयो । अब सबैको समन्वयमा श्रद्धालुहरुका लागि शौचालय निर्माण हुनेमा आशावादी रहेको उहाँको भनाइ थियो । 

‘काठमाडौँ महानगरपालिका भत्किएका सम्पदा हेरेर बस्न सक्दैन । यसकारण अरु निकायको दायित्वमा भएका सम्पदा पुनःनिर्माण, संरक्षण र व्यवस्थापनमा हामीले खर्च गरिरहेको छौँ ।’ सम्पदा तथा पर्यटन समितिका संयोजक आशामान संगतले भन्नुभयो, ‘सम्पदा क्षेत्रको भावना मर्न नदिन हामी सचेत छौँ । सम्पदा क्षेत्रको माया हामीलाई पनि उत्ति नै छ, जत्ति अरुलाई छ ।’ उहाँले सम्पदा संरक्षणको दायित्व लिएका निकाय बिचको असमन्वयबाट कहिलेकाही काम गर्न कठिन परेको प्रसङ्ग उठाउँदै भन्नुभयो, ‘पूर्खाको नासो पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्ने काममा हामी संवेदनशील छौँ । तर, सामान, सिप र ज्ञान भएन भनेर कुनै सम्पदा त्यत्तिकै भत्किएर रहेको चाहिँ हेर्न सक्दैनौँ ।’

कार्यक्रममा वडा नं. २२ का अध्यक्ष चिनीकाजी महर्जनले भन्नुभयो, ‘सहअस्तित्व स्वीकार गरेर विवाद समाधान गर्न सकिन्छ । यही प्रक्रियाबाट प्राचीन स्मारक क्षेत्रको पुनःनिर्माण गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण बनेर महाङ्कालका सत्तल पुनःनिर्माण कार्य सकिएको छ ।’ उहाँले भन्नुभयो, ‘मानवीय आवश्यकता पूरा गर्न जसरी काम गरिरहेका छौँ । देवालय, तीर्थ तथा अन्य प्राचीन स्मारकहरुको व्यवस्थापनका लागि पनि लगानी गरेका छौँ ।’

कार्यक्रममा धारणा राख्दै पुरातत्व विभागका महानिर्देशक सौभाग्य प्रधानाङ्गले, सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण अभियानमा महानगरपालिकाले ठोस काम सम्पन्न गरेको बताउनुभयो । यस्तै गुठी संस्थानका उपप्रशासक राजेन्द्र दाहालले, महानगरपालिकाको लगानीबाट सत्तलले भव्यता प्राप्त गरेको बताउनुभयो । उहाँले, नवनिर्मित सत्तल महानगरपालिकाले संस्थानलाई हस्तान्तरण गर्ने अपेक्षा राखेको बताउनुभयो । 

महानगरपालिकाले गरेको कामबाट समुदाय हर्षित छ । हाम्रा नित्य क्रियाकलापमा सघाउ पुगेको छ । कार्यक्रममा मन्दिरका मुल पुजारी दिपकहर्ष बज्राचार्यले धारणा राख्नुभयो । 

सत्तल पुननिर्माणका लागि १० करोड १० लाख ७९ हजार २७९ रुपियाँ लागत अनुमान गरिएको थियो । सम्पदा तथा पर्यटन विभागका प्रमुख कुमारी राईका अनुसार सार्वजनिक खरिद प्रक्रियाबाट छानिएको विनायक÷एसपि÷बोहोरा जेभिले १० करोड ५ लाख १० हजार ६१९ रुपियाँ कबोल गरेर पुनःनिर्माणको जिम्मेवारी पायो । निर्माण कार्य थालिएपछि गरिएको भेरिएसनबाट ८ करोड ९७ लाख ३१ हजार ६४७ रुपियाँमा पुनःसम्झौता गरिएको थियो । 

वि. सं. १९९७ सालमा खिचिएको तस्विरका आधारमा पुननिर्माण गरिएको चौघेरा सत्तलमा परम्परागत निर्माण सामग्री र शैली अपनाइएको छ । डाँछी अपा इटा,ढोका सहित संरचनाका  विभिन्न स्थानमा काठको प्रयोग, झिँगटीको छानो, परिसरमा फ्लागस्टोन र भुइँमा तेलिया इटाको प्रयोग, पश्चिम र पूर्वतर्फको जगमा सुरक्षा संरचना, विद्युत जडान, भित्ता र काठमा रंगरोगन, ढल र म्यानहोलसहित परिसरबाट पानीको निकास लगायत काम भएका छन् ।

सत्तल ५८३.८१ वर्गमिटर क्षेत्रफलमा पुननिर्माण भएको हो । हरेक तलाको क्षेत्रफल १९४.४७ वर्गमिटर छ । यसमा जमिन तलामा ९ वटा कोठा छन् । पहिलो तलामा ३ वटा सभा कक्ष, एउटा कोठा र एउटा भण्डार कक्ष छन् । यस माथि बुइँगल छ । मन्दिरको पूर्व, उत्तर र दक्षिण भागमा सत्तल छ । पश्चिमतर्फ पर्खाल र कलात्मक प्रवेश द्वार छ । 

महाङ्काल मन्दिर धार्मिक तथा सामाजिक सम्बन्ध 

नेवार तान्त्रिक परम्परा, बौद्ध र हिन्दू धर्माबलम्बीहरुका साझा देवता काल भैरवका रुपमा चिनिने महाङ्काल आजभन्दा करिब १ हजार ३०५ वर्ष (सातौँ या आठौँ शताव्दी) मा स्थापना गरिएको मानिन्छ । 

मन्दिरका पुजारी दिपकहर्ष बज्राचार्यका अनुसार यो मन्दिर करिब १ हजार ३०५ सय वर्ष अगाडि निर्माण भएको हो । मन्दिर स्थापनाका बारेमा चलेको किंवदन्ती सुनाउँदै उहाँले भन्नुभयो, ‘भगवान शिवको आकाश यात्रा र तान्त्रिक शाश्वत बज्रसँग मन्दिर स्थापनाको कथा जोडिएको छ । शाश्वत बज्र मन्त्रसिद्धि महाविहार (सवल वहाल) मा घाम तापेर बसिरहेका बेला सबैतिर घाम थियो तर उहाँ बसेको ठाउँमा घामको प्रकाश छेकियो । घामको ताप कसरी छेकियो भनेर साधनाबाट हेर्दा आकाशमा ठूलो आकारको शक्ति देखियो । यो शक्तिलाई उनले तान्त्रिक शक्तिले खिचेर तल ताने । तल आएपछि उनलाई थाहा भयो कि तानेको शक्ति त शिव शक्ति रहेछ । दुष्कर्म गर्नेहरुको संहार गरेर घाँटीमा टाउकाको माला लगाएर आकाश मार्गबाट शिव तिव्वततर्फ गइरहनुभएको थियो । यो देखेर तान्त्रिकले नेपाल मण्डलमा पनि जनतालाई दुःख, महामारी र समस्या भएकोले यहाँका सबैको सुख शान्तिका लागि यतै बसिदिन आग्रह गरे ।

तान्त्रिकको आग्रहमा शिवले काठमाडौँ काँशी जत्तिकै शुद्ध नभएकोले बस्न नसक्ने अड्को थाप्नुभयो । यो सुनेपछि तान्त्रिक शक्तिबाट गंगा र विश्वनाथलाई काठमाडौँ आव्हान गरियो । यसबाट गंगा र विश्वनाथ काठमाडौँ आउनुभयो । उहाँहरुलाई मन्दिर अगाडि पोखरी र विश्वनाथको मन्दिर बनाएर राखियो । (अहिले पोखरी नासिएर सैनिक अस्पताल बनेको स्थानीय पाका मानिसहरुको भनाइ छ ।) त्यसपछि शिव बस्न राजी त हुनुभयो । तर, आफूले तीन त्रिभुवनको अवस्था बुझ्नु पर्ने भएकोले सधैँ यहीँ बसिरहन नसक्ने बताएर आफू हरेक मंगलबार र शनिवार चाहिँ आउने बताउनुभयो । यही सहमतिमा महाङ्काल मन्दिर स्थापना गरिएको मानिन्छ ।

पहिले त मंगलबार र शनिबार मात्र मन्दिरमा श्रद्धालु आउने गर्दथे । अहिले सबै दिन आउँछन् । 

शाश्वत बज्रले खिच्दा महाङ्काल पुरानो बसपार्कबाट पुतलीसडक जाने सडक खण्ड अद्व्रैत मार्गमा आएको बताइन्छ । प्रहरी कार्यालयसँगै अहिले महाङ्कालको सानो मन्दिर रहेको छ । यहाँबाट टुँडिखेलका छेउमा सार्नुको कारण पनि खोजीको विषय बनेको छ । 

यो घटनासँग चिनियाँ भविष्यवाणी र गाडिएको मूर्तिको प्रसङ्ग पनि भन्ने गरिन्छ । जसअनुसार, एक जना चिनियाँ तान्त्रिकले भविष्यमा महाङ्काल नेपाल आउनेछन्, भनेका थिए । नेपाल आउने महाङ्काललाई नेपालमै राख्न नेपाली तान्त्रिकहरुले महाङ्कालको मूर्ति बनाएर माटोमा गाडिदिए । जब महाङ्काल आकाशको बाटो हुँदै यात्रा गरिरहेका थिए । त्यसबेला शक्तिका कारण उनी हावामै राकिए । यही कारण उनी नेपाल बस्न बाध्य भए । 

लोककथन यस्ता अनेक छन् । जे भए पनि यहाँ हिन्दू र वौद्ध धर्मावलम्बीहरुले आस्थापूर्वक पूजा आराधना गर्ने गर्नुहुन्छ । बौद्धमार्गी तिव्वतियनहरुका लागि यो तीर्थ स्थल नै हो । माडवारी समुदायले शनिदेवका रुपमा महाङ्कालको पूजा गर्ने गर्दछन् । महाङ्कालको दर्शन गरे जीवनमा संकटको समय आएका व्यक्तिहरुले दुःख, पीडा र समस्याबाट छुटकारा पाउन सक्छन् भन्ने विश्वाश छ । खराव कर्मको प्रायश्चित गर्दै सुधारको बाटोमा लाग्ने आशीर्वाद प्राप्त गर्न श्रद्धालुहरु मन्दिरको दर्शन गर्न आउँछन् । संकटाको दर्शनपछि महाङ्कालको दर्शनबाट अधिक लाभ हुने श्रद्धालुहरुको विश्वाश पाइन्छ ।