येँया पुन्ही (इन्द्रजात्रा पर्व) व्यवस्थापनका लागि महानगरपालिकामा तयारी बैठक : २५ वर्षदेखि छुटेको मुआली बादन यस वर्ष काठमाडौँबासीले बजाउने तयारी हुँदै 

काठमाडौैँ । येँया (इन्द्रजात्रा पर्व) को भव्यतालाई निरन्तरता दिन काठमाडौँ महानगरपालिकाका कार्यवाहक प्रमुख सुनिता डंगोलको अध्यक्षतामा तयारी बैठक सम्पन्न भएको छ । साझेदार र स्थानीयबिचमा सम्पन्न बैठकमा गुठी संस्थान, हनुमानढोका हेरचाह अड्डा, हनुमानढोका दरवार क्षेत्र संरक्षण कार्यक्रम, रणभैरव गण, महानगर स्काउट, शादूृलजंग गुल्म, उपत्यका ट्राफिक प्रहरी, जिल्ला प्रहरी परिसर काठमाडौँ, सशस्त्र प्रहरी बल नेपाल १८ नम्बर गण, शार्दूलजंग गुल्म, इन्द्रजात्रा व्यवस्थापन समिति, स्थानीय गुठी र संघसंस्थाका पदाधिकारी उपस्थित हुनुहुन्थ्यो । 

त्यस अवसरमा कार्यवाहक प्रमुख डंगोलले इन्द्रजात्रा व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष गौत्तम शाक्यलाई, येँया २०८२ मा भएको खर्च वापत २८ लाख ७१ हजार रुपियाँको चेक प्रदान गर्नुभयो । 

वैठकमा साझेदार र गुठियारहरुको कुरा सुनिसकेपछि कार्यवाहक प्रमुख डंगोलले, यस वर्ष जात्रा सुरु हुनु अघि नै कुमारी घरको छानो जीर्णोद्धारको काम सक्न निर्देशन दिनुभयो । ‘विगत करिब २५ वर्षदेखि अघिदेखि स्थानीयबाट बजाउन छोडिएको मुआली बाजा यसपटक काठमाडौँका स्थानीयले बजाउने प्रबन्धका लागि प्रशिक्षण चलाइरहेका छौँ । श्रीगणेश र श्रीभैरवको निवास स्थानका लागि यसै बर्ष शिलान्यास गरेर अर्को इन्द्रजात्रामा एकै परिसरबाट श्रीहरुको रथयात्रा प्रारम्भ गर्ने गरी पूर्वाधार तयार गर्दैछौँ ।’ उहाँले भन्नुभयो, ‘गएको वर्षजस्तै गुठियारहरुको स्वतः सक्रियता, निस्वार्थ भावले सेवामा खटिने स्वयमसेवकका लागि खाजा र पानीको उचित प्रबन्ध गरिनेछ । आकस्मिक स्वास्थ्योपचारका लागि एम्बुलेन्स सेवा तैनाथ राखिनेछ । बलियो सुरक्षा प्रबन्धका लागि सुरक्षा निकाय बिच समन्वय हुनेछ ।’ उहाँले, यस वर्ष जात्रा व्यवस्थापनमा महानगर स्काउटको नेतृत्वदायी भूमिकाको अपेक्षा गर्नुभयो । 

जात्राको मौलिकतासँग जोडिएका तर विविध कारण निरन्तरता हुन नसकेका संस्कारलाई पुनःस्थापना गर्दै लगिने महानगरपालिकाको योजना छ । डंगोलले आगामी योजना सुनाउनुभयो । 

‘जात्राको सुव्यवस्थाका लागि महानगरपालिका र साझेदारबिच समन्वयको जति महत्व छ । स्थानीय गुठियारहरुका बिचमा पनि उत्तिकै आपसी सम्बन्ध र समन्वय चाहिएको छ । त्यसैले, सहकार्य र समन्वयको कुरा गर्दा सरकार र गुठियारका बिचमा मात्र होइन । गुठियार–गुठियारका बिचमा पनि आवश्यक छ ।’ 

वैठकमा सम्पदा तथा पर्यटन समितिका संयोजक आशामान संगतले भन्नुभयो, ‘जात्रामा विशिष्ट पदाधिकारीको स्वागत, गुठियारहरुसँग समन्वय लगायत महानगरपालिकाले गर्ने कामका विषयमा हामी स्पष्ट छौँ । आवश्यक परेका ठाउँमा हामी छौँ । सबै मिलेर जात्रा भव्य बनाऔँ ।’

जात्रा अवधिमा सकेसम्म भित्री सहरी क्षेत्रका केही स्थानमा सवारी प्रवेश निषेध गराऔँ । यो सम्भव नभए पार्किङका लागि क्षेत्र निर्धारण गराउनु पर्छ । ट्राफिक प्रहरी कार्यालयका प्रमुख काफ्लेले, यसका लागि महानगर प्रहरी बल, नेपाल प्रहरी र ट्राफिक प्रहरी कार्यालयको समन्वयमा व्यवस्थापन गरिने बताउनुभयो । हेरचाह अड्डाका प्रमुख प्रधानले, भित्री व्यवस्थापनका विषयमा जानकारी दिनुभएको थियो ।   

काठमाडौँ महानगरपालिकाले जात्रा सञ्चालनमा अभाव भएका ठाउँको पूर्ति गर्ने काम गरिरहेको छ । यसका साथै अव बाहिरी व्यवस्थापनको सम्पूर्ण जिम्मेवारी लिनु पर्नेमा उहाँहरुको जोड थियो । 

व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष शाक्यले, विगत वर्षमा गरिएको काम, यस वर्षका लागि जात्राको तालिकाका विषयमा जानकारी गराउँदै बाहिरी व्यवस्थापनका लागि थप ७ लाख ५० हजार रुपियाँ काठमाडौँ महानगरपालिकाबाट अपेक्षा गर्नुभयो । 

वैठकमा हनुमानढोका हेरचाह अड्डाका प्रमुख जयन्ती श्रेष्ठ प्रधान, हनुमान ढोका दरबार संरक्षण कार्यक्रमका आर्किटेक्ट अमित बज्राचार्य, स्थानीय स्काउट काठमाडौँ महानगरपालिकाका आयुक्त रञ्जनलाल श्रेष्ठ, स्काउट, रेडक्रस, विपद व्यवस्थापन लगायत क्षेत्रसँग समन्वय गर्ने इन्द्रजात्रा व्यवस्थापन समितिका सदस्य गणपतिलाल श्रेष्ठले आफू क्षेत्र सम्बन्धित कामको प्रभावकारिताका विषयमा धारणा राख्नुभएको थियो । 

बैठकमा यँसि लिन जाने वन प्रस्थान, वृक्ष कर्तनदेखि यँसि उठाउने, श्रीकुमारी, श्रीगणेश र श्रीभैरवको रथयात्रा तथा विभिन्न देवीदेवताका पूजा, नाच र सांस्कृतिक गतिविधिसँग सम्बन्धित जिम्मेवारी, सुरक्षा र सहजताका विषयमा कुराकानी भएको थियो । 

इन्द्रजात्राको मुख्य आकर्षण मानिने श्रीकुमारी, श्रीगणेश र श्रीभैरवको रथयात्रा तीन दिनसम्म सञ्चालन हुनेछ । पहिलो दिनको रथयात्रामा राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, मन्त्री तथा विदेशी कूटनीतिक नियोगका प्रतिनिधिसहित विशिष्ट व्यक्तिको सहभागिता हुनेछ । 

यस वर्ष येँयाका विभिन्न क्रियाकलापसँग सम्बन्धित शुभ साइतमध्ये भदौ २५ गते आइतबार बिहान ९ः४३ बजे मानन्धर समुदायबाट यँसि लिन वन प्रस्थान गरेका थिए । सोही दिन बेलुका ४ः४७ बजे यँसिका लागि वृक्ष कटान गरिएको थियो । यँसि ल्याएर अहिले भोटाहिटीमा राखिएको छ । आश्विन ३ गते शनिबार बिहान ५ बजेर ५ मिनेटको साइतमा यँसि नगर प्रवेश गराइने तालिका छ ।

यँसि नगर प्रवेशपछि आश्विन ७ गते बुधबार बिहान ७ बजेर ४७ मिनेटको साइतमा यँसि उठाउने (इन्द्रध्वजोत्थान) गरिनेछ । सोही दिन बेलुका विभिन्न पूजा तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम सञ्चालन हुनेछन् । व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष शाक्यका अनुसार त्यस दिन बिहान श्रीकुमारी, श्रीगणेश र श्रीभैरवलाई निमन्त्रणा पूजा गरिनेछ ।

इन्द्रजात्राको मुख्य रथयात्रा आश्विन ९ गते शुक्रबारदेखि सुरु हुनेछ । पहिलो दिन श्रीकुमारी, श्रीगणेश र श्रीभैरवलाई रथारोहण गराएर पूजा सम्पन्न गरेपछि तल्लो टोलतर्फ रथयात्रा गराइनेछ ।

पहिलो दिनको रथयात्रा सम्पन्न भएपछि दागीको नगर परिक्रमा गर्ने परम्परा रहेको छ । दागीलाई इन्द्र देवताकी आमाका रूपमा मानिने गरिएको छ । वर्षभरिमा दिवंगत भएका व्यक्तिको चिरशान्तिको कामना गर्दै दागीको नगर परिक्रमा गराउने परम्परा पनि इन्द्रजात्रासँग जोडिएको छ ।

आश्विन १० गते शनिबार माथिल्लो टोलमा रथ यात्रा हुनेछ । 

त्यस्तै, आश्विन १३ गते मंगलबार नानीचायाको दिन माथिल्लो टोलको किलाघः हुँदै नगर परिक्रमा गराउने चलन छ । इन्द्रजात्राको अन्तिम दिन हुने नानीचाया रथयात्रामा स्थानीय महिला दिदीबहिनीहरूको सहभागिताले निरन्तरता पाउँदै आएको छ। समितिका अनुसार विगत १४ वर्षदेखि स्थानीय महिलाको नेतृत्वमा कुमारी, गणेश र भैरवको रथ तान्ने कार्य हुँदै आएको छ ।

यस दिन राष्ट्रपति स्वयं उपस्थित भई कुमारीको बाहुलीबाट टीका ग्रहण गर्ने परम्परा रहेको छ । 

रथयात्राका मुख्य मार्ग

तल्लो टोलको रथयात्रा वसन्तपुर, मरु, चिकंमुगल, जैसिदेवल, लगन, ब्रह्मटोल, ज्याबहाल, कोहिटी, भीमसेनस्थान, मखन हुँदै पुनः वसन्तपुर पुगेर सम्पन्न हुनेछ ।

माथिल्लो टोलको रथयात्रा वसन्तपुर, प्याफल, यटखा, नरदेवी, टेंगल, न्यौखा, न्हेकन्टोल, असन, मच्छिन्द्रबहाल, इन्द्रचोक, मखन, हनुमानढोका हुँदै वसन्तपुर आइपुग्नेछ ।

नानीचाया रथयात्राका लागि भने वसन्तपुर, प्याफल, यटखा, नरदेवी, किलागः, भेडासी, इन्द्रचोक, मखन, हनुमानढोका हुँदै वसन्तपुर पुग्नेछ । 

रथयात्रा हुने मार्गमा स्थानीय क्लब तथा संस्थाले देवीदेवताका रथलाई स्वागत गर्दै विशेष पूजा गर्ने व्यवस्था मिलाउनेछ । तीनै दिन रथयात्राका क्रममा लाखे आजु, पुलुकिसी र हलचोक आकाश भैरव पनि सहभागी हुने परम्परा रहेको समितिले जनाएको छ ।

देवी नाच, महाकाली नाच, दश अवतार प्रदर्शन जात्राका महत्वपूर्ण क्रियाकलाप हुन् । 

जात्रालाई व्यवस्थित बनाउन विभिन्न उपसमिति गठन गरिएको छ। जात्रा व्यवस्थापन, सुरक्षा, स्वयंसेवा तथा अन्य व्यवस्थापनमा स्थानीय समुदाय र क्लब-संस्थाको समेत भूमिका रहनेछ ।

इन्द्रजात्राका क्रममा हनुमानढोकाको श्री श्वेत भैरवको मुखबाट श्रीको प्रसादस्वरूप जाँड खुवाउने परम्परा पनि रहिआएको छ । त्यस्तै, जात्रा अवधिभर विभिन्न देवीदेवताका मूर्ति प्रदर्शन, नाच तथा पूजा सञ्चालन हुनेछन् ।