ग्वलः दे मा ‘नासः द्यः छेँ’ पुनःनिर्माण सम्पन्न : कार्यवाहक प्रमुख डंगोलबाट समुदघाटन 

काठमाडौँ । काठमाडौँको ग्वलः दे नवाली टोलमा लिच्छविकालीन ‘नासः द्यः छेँ’ (नित्यनाथ मन्दिर) को पुननिर्माण सम्पन्न भएको छ । आज एक समारोह बिच काठमाडौँ महानगरपालिकाका कार्यवाहक प्रमुख सुनिता डंगोलले मन्दिरको समुदघाटन गर्नुभएको हो । त्यस अवसरमा वडाध्यक्ष एवं महानगरपालिकाको सम्पदा तथा पर्यटन समितिका संयोजक आशामान संगत, जनप्रतिनिधि, संघसंस्थाका प्रतिनिधि तथा स्थानीयबासीको बाक्लो उपस्थिति थियो । 

मन्दिरको पुनःनिर्माण लागत करबाहेक करिब २ करोड २७ लाख रुपियाँ हो । तीनतले मन्दिरको पहिलो तलामा सन्ध्या पुस्तकालय हुनेछ । दोस्रो तलालाई सामाजिक कार्य, बाजागाजा प्रशिक्षण तथा भोजका लागि उपयोगमा ल्याइनेछ । तेस्रो तला अर्थात् वुइँगलमा नित्यनाथको मन्दिर स्थल रहनेछ । मन्दिरका हरेक तला ८१३.०६ वर्गफिट क्षेत्रफलका छन् । 

मन्दिरको समदघाटनपछि आयोजित औपचारिक समारोहमा कार्यवाहक प्रमुख डंगोलले, काठमाडौँ महानगरपालिकाले पहिचान, मौलिकता, मूर्त, अमूर्त, अभिलेख तथा प्राकृतिक सम्पदा बचाउने योजनालाई उच्च प्राथमिकता दिएको बताउनुभयो । ‘नीति, योजना, बजेट तथा कार्यक्रम तर्जुमा गरेर कार्यान्वयनमा छौँ । गएको वर्षभन्दा यो वर्ष कार्यक्रम संख्या र बजेट नै बढाएका छौँ ।’ उहाँले वडा नं. ८ क्षेत्रमा पुनःनिर्माण तथा उत्खनन पछि पुनःस्थापना गरिएका सम्पदाका बारेमा कुरा गर्दै भन्नुभयो, ‘प्राचीन ग्वलः देलाई लयमा फर्काउन वडाले गरेको काम प्रशंशा योग्य छ ।’ 

‘हामीले सम्पदा संरचना पुनःनिर्माण गरेर समुदायको नासो समुदायमा स्थापित गरेका छौँ । यसको संरक्षणको दायित्व समुदायले लिनुपर्छ ।’ उहाँले अपेक्षा राख्नुभयो । 

त्यस क्रममा समितिका संयोजक एवं वडाध्यक्ष संगतले भन्नुभयो, ‘संस्कारमा बाँधेर राख्ने संरचनालाई पुनर्जीवन दिन पायौँ । यसप्रति सन्तुष्ट छौँ ।’ मन्दिर, सत्तल, पोखरी, धारा लगायतका संरचना सामुदायिक सम्पत्ति भएको उल्लेख गर्दै संगतले भन्नुभयो, ‘मन्दिर पुनःनिर्माणका लागि स्थानीयबाट ठुलो सहयोग प्राप्त भएको छ । स्थानीय र उपभोक्ताको प्रत्यक्ष निगरानी भएका कारण वास्तविक मौलिकता फर्किएको हाम्रो विश्वाश छ ।’ कार्यक्रममा बोल्ने क्रममा वडा नं. १२ का अध्यक्ष बालकृष्ण महर्जनले काठमाडौँभित्र रहेका ठाउँठाउँसँग सम्बन्धित मौलिकता कसरी उपयोग भइरहेका छन्? भन्नेमा ध्यान दिन सकिएन भने परम्परा गलत ठाउँमा पुग्न सक्ने जोखिम देखाउँदै समय रहँदै सच्याउने ठाउँमा पनि काम गर्नु पर्ने अवस्था रहेको उल्लेख गर्नुभयो । 

कार्यक्रममा ज्यापू सांस्कृतिक विकास कोषका उपाध्यक्ष सन्तकुमार महर्जन, सन्ध्या पुस्तकालयका अध्यक्ष शिवकुमार संगत लगायत वक्ताले, ग्वलः क्षेत्रको प्राचीन संरचना, मौलिक जीवनशैली पुनःस्थापनाका लागि महानगरपालिकाले गरेको काम महसुस गर्न सकिने स्तरमा उच्च रहेको उल्लेख गर्नुभयो । 

त्यस अवसरमा नित्यनाथ सत्तलमा सञ्चालन गरिएको ३ महिने परम्परागत बाँसुरी, पछिमा, धिमय् र धिमय् नृत्य प्रशिक्षणमा सहभागी प्रशिक्षार्थीहरुलाई प्रमाण पत्र वितरण गरिएको थियो । त्यसै अवसरमा सन्ध्या पुस्तकालयले, सत्तल पुनःनिर्माणमा नेतृत्व लिने वडाध्यक्ष आशामान संगत, सम्पदा तथा पर्यटन विभागका प्रमुख कुमारी राई, नित्यनाथ सत्तलका डिजाइनर इञ्जिनियर सुशन वैद्यलाई सम्मान प्रदान गरिएको थियो ।

२०८१ माघ ८ गते विहीबार मन्दिर पुनःनिर्माणको जग पूजा गरिएको थियो । ०८२ माघ १ गतेभित्र निर्माण सम्पन्न गर्ने लक्ष्य थियो । यसै बिच २०८२ मंसिर ५ गते नित्यनाथको निराकार प्रस्तर मूर्ति पुनःस्थापना गरियो । यसअघि मूर्तिको सट्टा प्रति आकृति मात्र पूजा गर्ने गरिएको थियो । त्यस प्रतिआकृति भित्र पारेर अहिले आसनमाथि करिब ३ फिट अग्लो निराकार प्रस्तर मूर्तिलाई पूजाआजा गरी आसनमा पुनःस्थापना गरिएको छ । नित्यनाथको पूजाआजा र आराधनाका लागि विहीबार विशेष दिन मानिन्छ । 

९० सालको भूकम्प अघि नै जीर्ण अवस्थामा रहेको मन्दिर २०३९ सालमा तत्कालीन वडाध्यक्ष स्व. सुवर्ण वैद्यका पालामा ढलान गरेर पुनःनिर्माण गरिएको थियो । त्यसमा तला थप गरेर तल्लो तलामा सन्ध्या पुस्तकालय सञ्चालन गरिएको थियो । माथिल्लो तलामा पूजाआजा र परम्परागत बाजागाजा सिकाउने गरिन्थ्यो । संरचनाको पूर्वअवस्थाका विषयमा जानकारी दिँदै वडाध्यक्ष संगतले भन्नुभयो, ‘सांस्कृतिक सहरको पहिचान कायम गराउन नेपाली परम्परागत शैलीमा मन्दिरको पुनःनिर्माण गरेका हौँ । मन्दिर बन्नु भनेको संरचना थपिनु मात्र होइन, यसबाट स्थानीय जनजीवनसँग जोडिएका सामाजिक तथा सांस्कृतिक चालचलनलाई पनि जोड्नु हो ।’

स्थानीय संस्कृतिका जानकार राजेश संगतका अनुसार नेवार समुदायमा परम्परागत बाजा, गायन तथा नृत्य विधाको शिक्षा आरम्भ गर्नुअघि नित्यनाथ (नासः द्यः) को पूजा गर्ने प्रचलन रहिआएको छ । उहाँले भन्नुभयो, ‘नित्यनाथको पूजाका लागि बिहीबारलाई विशेष र शुभ दिन मानिन्छ ।’