राष्ट्रपति कार्यालयबाट बसन्तपुर पुग्दै चाँगुनारायणको कलश यात्रा 

काठमाडौँ । चाँगुनारायणको कलश यात्रा राष्ट्रपति कार्यालयबाट बसन्तपुर फर्किने क्रममा छ । आज अपरान्ह चाँगुनारायणबाट मुलपानी चौर, दक्षिण ढोका, जोरपाटी, बौद्ध, चावहिल, कालोपुल, नक्साल, जमल हुँदै हनुमान ढोका पुगेको यात्रा त्यहाँ (बसन्तपुर)का धार्मिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक क्रियाकलाप सकेर राष्ट्रपतिलाई छायाँदर्शन गराउन राष्ट्रपति भवन पुगेको थियो । यस क्रममा राष्ट्रपतिलाई कलशको जलमा भगवानको दर्शन गराइएको थियो ।  

चाँगुनारायण मन्दिरका नाइके समीर भँडेलका अनुसार आज दिउँसो करिब १२ बजे देवता स्वरुपका कलश बोकेर पैदल यात्रा सुरु भएको थियो । कलश बोक्ने ३ जनाले परम्परागत भोटो र धोती लगाउने तथा सेतो रुमाल बोक्ने चलन छ । कलश बोक्नेहरु निराहार ब्रत बसेका शुद्ध हुन्छन् । कलश बोकेर मन्दिरदेखि नागदह आइपुगुञ्जेल लक्ष्मी, सरस्वती र नारायणको कलश छुट्टाछुट्टै बोकेर ल्याइन्छ । जब नागदह आइपुगिन्छ । त्यहाँबाट श्रद्धालुहरुले पूजा सुरु गर्नुहुन्छ । यसपछि छुट्टाछुट्टै ल्याइएका तीनवटा कलशलाई एकै ठाउँमा पारेर एकजनाले बोक्ने र बाँकी २ जनाले पूजा लिने चलन छ । यसपछि कलशलाई पालैपालो बोकिन्छ । 

कलश बोकर हिँड्ने परम्परागत बाटो छ । त्रिचन्द्र कलेज गेटबाट भित्र छिरेर जमलतर्फ रानीपोखरीको छेउमा रहेको मन्दिरमा कलश विसाइन्छ र पूजा गरिन्छ । जमलदेखि गुर्जुको पल्टनसहित बसन्तपुरसम्म मुख्य पुरोहितले नारायणको कलश बोक्नुहुन्छ । लक्ष्मी र सरस्वतीको कलश भँडेलले बोकेर लैजाने गरिन्छ । 

भँडेलका अनुसार बसन्तपुर पुगेपछि जीवित देवी श्रीकुमारीबाट स्वागत गर्ने परम्परा रहेको छ । जसअनुसार श्रीकुमारीले स्वागत गरेपछि तलेजु भवानीको मन्दिरमा विशेष पूजाआजा भएको थियो । यसपछि राष्ट्रपतिलाई छायाँ दर्शन गराउन कलशहरु शितल निवास लगिएको थियो । राष्ट्रपतिले छायाँ दर्शन गरेपछि अहिले कलशहरु वसन्तपुर फर्काइँदै छ । 

बसन्तपुरको नरसिंहको मूर्ति भएको ठाउँमा जल सेलाएपछि कलशहरु आज नै चाँगुनारायण फर्काइन्छ । 

चाँगुनारायणको कलश यात्रा लिच्छविकालीन परम्परा हो । तत्कालीन राजा मानदेवको समय (इ.सं. ४६४) भन्दा पनि अघिदेखि यो परम्परा चल्दै आएको मानिन्छ । ऐतिहासिक रूपमा चाँगु नारायणलाई ‘नेपालका अधिपति’ र ‘राजकुलका ईष्टदेव’ मानिन्थ्यो । लिच्छवीकाल र मल्ल कालमा राजाले कुनै ठुलो काम गर्नुअघि वा राज्य संकटमा परेका बेला गरिने काम चाँगुनारायणको आशीर्वाद र अनुमति लिएर मात्र गर्ने चलन थियो । यसरी हेर्दा चाँगुनारायणको कलश बसन्तपुर र पाटन लैजानु शासन (राजकीय) परम्परासँग सम्बन्धित रहेको बुझ्न सकिन्छ । 

मल्लकाल र शाहकालमा पनि यो कलश यात्रालाई राजकीय सम्मानका साथ काठमाडौँको हनुमानढोका दरबार लैजाने चलन थियो । यसले राज्य र देवता बिचको पुरानो सम्बन्ध बोकेको छ । 

कलश यात्रामा राखिने स्वर्ण कलशलाई भगवान विष्णुको प्रतीक मानिन्छ । चाँगुनारायणका पुजारीले तान्त्रिक र वैदिक विधिबाट मन्त्रोच्चारण गरेर अभिमन्त्रित गरिएको कलशमा भगवानको शक्ति बास गर्ने जनविश्वास छ । कलश र जललाई नेपाली समाजमा समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ । राज्यमा खडेरी प¥यो । अनिकाल लाग्यो । वा महामारी फैलियो भने चाँगुनारायणको कलश बाहिर निकालेर पूजा गर्दा समस्या हट्छ भन्ने पौराणिक मान्यता छ । यही सम्बन्धमा आधारित कलश यात्रा, देशमा अनिकाल नपरोस, समयमा वर्षा होस् र देशमा शान्ति सुव्यवस्था कायम होस् भन्ने धार्मिक अभिलाषा राखेर यात्रा गरिन्छ ।

यो यात्रा बर्षको दुई पटक हुन्छ । पहिलो श्रावण शुक्ल द्वादशी तिथि (जनै पूर्णिमाको ४ दिन अघि) मा हुन्छ । तत्कालीन समयमा फैलिएको महामारी शान्त पार्न यो चलन चलाइएको मान्यता छ । पुस शुल्क पूर्णिमाका दिन (श्रीस्वस्थानी व्रत प्रारम्भ भएका दिन) यात्रा हुन्छ । 

कलश यात्रा सञ्चालन गर्न विभिन्न गुठीहरूको व्यवस्था छ । कलश बोक्ने, बाजा बजाउने, पूजा सामग्री व्यवस्थापन गर्ने र सुरक्षा दिने काम फरक–फरक समुदायको हुन्छ । यसमा पुतवार, कर्माचार्य, मानन्धर समुदायका छुट्टाछुट्टै काम छन् ।