Logo
  • वि.सं.: २०८३, मंसिर ६ आइतबार​

  • इ.स.: 2026 November 22,SUNDAY

  • वि.सं.: २०८३, मंसिर ६ आइतबार​

  • वायु गुणस्तर व्यवस्थापन गर्न काठमाडौँ महानगरपालिकाको कार्ययोजना : १० वटा उद्देश्य, २७ वटा रणनीतिक क्षेत्र र ९८ वटा क्रियाकलाप

    धुलो, धुवाँ, फोहोर जलाउने प्रवृत्ति र सवारी प्रदूषण नियन्त्रणदेखि स्वच्छ चुलो, हरियाली विस्तार र प्रदूषणको जोखिममा रहेका नागरिकको स्वास्थ्य सुरक्षासम्मका कार्यक्रम

    काठमाडौँ । काठमाडौँ महानगरपालिकाले सहरको वायु प्रदूषण नियन्त्रण तथा न्यूनीकरणका लागि १० वटा मुख्य उद्देश्यसहित ‘वायु गुणस्तर व्यवस्थापन कार्ययोजना, २०८३’ मस्यौदा तयार गरेको छ । वातावरण व्यवस्थापन विभागले तयार पारेको कार्ययोजनामा सडकको धुलो र सवारीसाधनबाट निस्कने धुवाँ, फोहरमैला व्यवस्थापन, घरभित्रको वायु प्रदूषण, हरियाली विस्तार र जनस्वास्थ्य सुरक्षालाई समेत प्राथमिकतामा राखेको छ ।

    यसरी तयार पारेको मस्यौदामाथि आज उच्चस्तरीय साझेदारहरुसँग परामर्श गरेको छ । काठमाडौँमा आयोजना गरिएको परामर्शमा प्रस्तुत गरिएको कार्ययोजनामा वायु प्रदूषण नियन्त्रण सम्बन्धी नीतिगत तथा कानुनी व्यवस्था सुदृढ गर्ने, प्रदूषणका स्रोत नियन्त्रण गर्ने, स्वच्छ प्रविधिको प्रयोग बढाउने, प्रदूषण सम्बन्धी तथ्याङ्क सार्वजनिक गर्ने र नागरिकलाई वायु प्रदूषणबाट जोगाउने गरी विभिन्न कार्यक्रम प्रस्ताव गरिएका छन् । ती कार्यक्रम कार्यान्वयनका लागि समयसीमा, मापनका सूचक, महानगरपालिकाका जिम्मेवार विभाग तथा सहयोगी निकायसमेत निर्धारण गरिएको छ ।

    काठमाडौँ महानगरपालिका नसर्ने रोग (गैरसंक्रामक) र चोटपटकबाट नागरिकलाई बचाउन प्रतिवद्ध विश्वका सहरहरुको सञ्जालको सदस्य हो । सञ्जालको सदस्य हुनुको नाताले विश्व स्वास्थ्य संगठन, विश्वव्यापी स्वास्थ्य संगठनको महत्वपूर्ण रणनीतिसँगको साझेदारी र ब्लुमवर्ग फिलान्थ्रोपिजसँगको सहकार्यमा कार्यक्रम सञ्चालन हुने गरेका छन् । यसरी सञ्चालन हुने कार्यक्रममध्ये वायु प्रदूषण नियन्त्रण एउटा महत्वपूर्ण कार्यक्रम हो । परामर्श लिने क्रममा वातावरण व्यवस्थापन विभागका प्रमुख सरिता राईले भन्नुभयो, ‘काठमाडौँले गल्ती नगरे पनि भौगोलिक वनावटका कारण वायु प्रदूषणको असर भोग्नु पर्ने अवस्था छ । सबैको साझा प्रयत्नबाट हामी यसलाई घटाउन चाहन्छौँ ।’ 

    कार्ययोजनाले वायु प्रदूषण रोकथाम तथा न्यूनीकरणका लागि नीतिगत, कानुनी, संस्थागत र आर्थिक व्यवस्था सुदृढ गर्ने पहिलो उद्देश्य राखेको छ । यसअन्तर्गत महानगरपालिकाका विद्यमान नीति, नियम, कार्यविधि तथा मापदण्डको समीक्षा र परिमार्जन गर्ने, प्रदूषण नियन्त्रण मापदण्ड, २०८१ पुनरावलोकन गर्ने तथा विद्यालय र अस्पतालजस्ता संवेदनशील क्षेत्रलाई लक्षित गरी विशेष व्यवस्था गर्ने उल्लेख छ । विद्युतीय सवारीसाधन र विद्युतीय चुलोजस्ता स्वच्छ प्रविधिलाई प्रोत्साहन नीतिलाई प्रोत्साहित गरिनेछ । प्रस्तुतिकरण गर्दै काठमाडौँ महानगरपालिकाका वातावरण निरीक्षक सृष्टि श्रेष्ठले, वातावरण व्यवस्थापन विभागको नेतृत्वमा वायु गुणस्तर व्यवस्थापन कार्यसमिति गठन गरी ३२ वटै वडामा वायु गुणस्तरसम्बन्धी सम्पर्क व्यक्ति (फोकल पर्सन) तोकिने प्रस्ताव गरिएको बताउनुभयो । 

    चुनौतीहरुसँग जुध्नका लागि अन्तरसम्बन्धित क्षेत्रका समस्यालाई एकीकृत बाटोबाट समाधान गर्ने प्रणाली विकास गर्दै लैजानुपर्छ । कार्यक्रममा पार्टनरसिप फर हेल्दी सिटीजका क्षेत्रीय उपनिर्देशक फरहाद अलिले भन्नुभयो, ‘काठमाडौँको नेतृत्वमा अगाडि बढाइएको कामलाई विस्तार र निरन्तरता दिनमा साझेदारले सहयोग गर्नुपर्छ ।’ इसिमोडका वायु गुणस्तर विभागका प्रमुख आषिश तिवारीले, वायु गुणस्तरका लागि आफ्नो संस्थाले गरेको प्रयासको संस्थागत प्रयास र तथ्याङ्क महानगरपालिकालाई प्रदान गर्न सकिने बताउनुभयो । 

    काठमाडौँको वायु प्रदुषणको मात्रालाई तथ्यमा हेर्न अवस्था सकिने भएको छ । यसले जोखिम व्यवस्थापनका लागि बाटो देखाउन सक्छ । कार्यक्रममा प्रस्तुतिकरण गर्दै, राष्ट्रिय युवा गैर सरकारी संस्था महासंघ नेपालका अध्यक्ष प्रविणकुमार रेग्मीले भन्नुभयो, ‘महानगरपालिकाले बनाएको कार्ययोजना अन्य स्थानीय तहलाई पनि काम लाग्ने हुनेछ ।’ 

    महानगरपालिकाको वायु गुणस्तर मापनका लागि सेन्सर प्रणाली र ड््यास व्यवस्थापनमा सहयोग गरिरहेको पार्टनरसिप फर हेल्दी सिटिजका नेपाल नेपाल परियोजना प्रमुख शशी शर्मा मजगैयाँले, महानगरपालिकाले प्राप्त उपलब्धिहरुको संस्थागत विकास गर्दै गएको बताउँदै तथ्यमा आधारित सुधारका कामलाई उपत्यकाकै समग्र वायु गुणस्तर सुधारमा योगदान हुने धारणा राख्नुभयो । 

    यसरी गरिने निगरानीसँगै कालो धुवाँ फाल्ने सवारी साधन सञ्चालनमा नियमन, खुला रूपमा फोहर जलाउने कामलाई निरुत्साहन, निर्माण स्थलको धुलो सम्बन्धी उजुरी व्यवस्थापन गर्ने प्रणाली विकास गर्ने कार्ययोजनामा उल्लेख छ । 

    दोस्रो उद्देश्य अव्यवस्थित फोहरमैलाबाट हुने वायु प्रदूषण न्यूनीकरण गर्नु हो । यसका लागि घर तथा व्यावसायिक क्षेत्रबाट निस्कने फोहरलाई स्रोतमा नै घटाउने, वर्गीकरण गर्ने, पुनः प्रयोग तथा पुनःचक्रिय प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्ने, खुला रूपमा फोहर जलाउने प्रवृत्ति नियन्त्रण गर्ने कार्यक्रम समेटिएका छन् । 

    औद्योगिक क्षेत्रका उद्योग तथा प्रतिष्ठानबाट निस्कने फोहरको व्यवस्थापन र खुला रूपमा जलाउने कार्यको अनुगमन गरी कानुनी कारबाहीको दायरामा ल्याउने व्यवस्था पनि प्रस्ताव गरिएको छ ।

    तेस्रो उद्देश्य यातायात क्षेत्रबाट हुने प्रदूषण न्यूनीकरण गर्नु रहेको छ । यसअन्तर्गत सवारीसाधनबाट हुने उत्सर्जन नियन्त्रण, विद्युतीय तथा स्वच्छ सवारीको प्रवर्धन, सवारीको नियमित जाँच र सडकमा धुलो उड्ने अवस्था घटाउने कार्यक्रम सञ्चालन गरिनेछ । सुरक्षित साइकल लेनको सम्भाव्यता अध्ययन, यातायात प्रणाली सुधार र पार्किङ व्यवस्थापनलाई पनि प्रदूषण नियन्त्रणसँग जोडिएको छ ।

    निर्माण क्षेत्रबाट हुने धुलो नियन्त्रणका लागि निर्माण स्थललाई घेराबन्दी गर्ने, निर्माण सामग्री छोप्ने, नियमित पानी छर्कने तथा निर्माण स्थलबाट निस्कने सवारीसाधनका पाङ्ग्रा सफा गरेर मात्र सडकमा निकाल्ने व्यवस्था कार्ययोजनामा छ । पानीको अभाव भएका वडामा कम पानी प्रयोग हुने विकल्प अपनाउने विषयसमेत कार्ययोजनामा समेटिएको छ ।

    उद्योग तथा कलकारखानाबाट हुने प्रदूषण नियन्त्रण कार्ययोजनाको पाँचौँ उद्देश्य हो । उद्योग, प्रतिष्ठान तथा व्यवसायमा जडान गरिएका चिम्नी, बोइलर र अन्य उत्सर्जन स्रोतले महानगरपालिकाको प्रदूषण नियन्त्रण मापदण्ड पालना गरे–नगरेको नियमित अनुगमन गरिनेछ । उद्योगलाई उत्सर्जन सम्बन्धी प्रतिवेदन नियमित बुझाउन अनिवार्य गर्ने, औद्योगिक फोहरको अभिलेख राख्ने र श्रमिकलाई प्रदूषणबाट जोगाउन भेन्टिलेसन तथा मास्कको प्रयोग प्रोत्साहन गर्ने कार्यक्रमलाई उद्देश्य प्राप्तिका लागि सञ्चालन गरिनेछन् । 

    छैटौँ उद्देश्य सहरमा हरियाली तथा हरित पूर्वाधार विस्तार गरी प्रदूषण नियन्त्रण गर्नु हो । 

    यसअन्तर्गत सडक किनार, नदी किनार, सार्वजनिक खुला क्षेत्र र पार्कमा उपयुक्त प्रजातिका बिरुवा रोप्ने तथा संरक्षण गर्ने योजना छ । धुलो र ग्याँसजन्य प्रदूषण सोस्न सक्ने स्थानीय प्रजातिका रुख रोप्न प्राथमिकता दिने कार्ययोजनामा उल्लेख छ । अतिक्रमित नदी किनार तथा सार्वजनिक खुला क्षेत्रको संरक्षण गरी हरियाली विस्तार गर्ने, नयाँ पार्क र साना उद्यान (पकेट पार्क) निर्माण गर्ने तथा हरित क्षेत्रको नक्साङ्कन गरी तथ्याङ्क तयार गर्ने, सडक, भवन र सार्वजनिक पूर्वाधारमा भर्टिकल गार्डेनिङ, हरित भित्ता, पानी जमिनमुनि छिर्न सक्ने पैदल मार्ग निर्माण र कौसीखेतीलाई समेत प्रोत्साहन गर्ने क्रियाकलाप यस अन्तर्गत राखिएका छन् । 

    सातौँ उद्देश्य महानगरपालिका क्षेत्रबाहिरबाट आउने प्रदूषण नियन्त्रणका लागि अन्तरस्थानीय तह तथा अन्तरनिकाय समन्वय गर्नु हो । यसका लागि सङ्घीय तथा प्रदेश सरकार, जिल्ला प्रशासन कार्यालय, निजी क्षेत्र र नागरिक समाजसँग सहकार्य गरी बाह्य प्रदूषणका स्रोत नियन्त्रण गर्ने संयुक्त कार्ययोजनामा काम हुनेछ । काठमाडौँ उपत्यकाका स्थानीय तहबीच वायु गुणस्तर सम्बन्धी तथ्याङ्क, सूचना तथा प्रदूषणका स्रोत बारे जानकारी आदानप्रदान गर्न नियमित समन्वय प्रणाली विकास गर्ने, छिमेकी नगरपालिकासँग वन डढेलो नियन्त्रण, कृषि अवशेष जलाउने प्रवृत्ति निरुत्साहित गर्ने तथा आवश्यक जनचेतना र तालिम सञ्चालनमा सहकार्य गर्ने कार्यक्रम छन् ।

    आठौँ उद्देश्य घरभित्रको वायु प्रदूषण न्यूनीकरण गर्नु हो । यसका लागि विद्युतीय चुलो तथा अन्य स्वच्छ खाना पकाउने प्रविधिको प्रयोग बढाउने र खाना पकाउन वा कोठा न्यानो बनाउन दाउरा तथा अन्य ठोस इन्धनको प्रयोग घटाउने योजना छ । घर तथा भवनमा पर्याप्त हावा आवतजावत हुने व्यवस्था (भेन्टिलेसन), ऊर्जा दक्षता र भित्री वायु गुणस्तर सुधारका उपाय प्रवर्धन गर्ने यस अन्तर्गतका कार्यक्रम प्रस्तावित छन् । यसबाट नतिजा प्राप्त गर्न २ देखि ५ वर्षसम्म लाग्ने अनुमान गरिएको छ । 

    नवौँ उद्देश्य वायु प्रदूषण, त्यसको स्वास्थ्यमा पर्ने असर र बच्ने उपायबारे जनचेतना अभिवृद्धि गर्नु हो । स्थानीय समुदायको सहभागितामा वडास्तरीय सचेतना अभियान सञ्चालन गर्ने, विद्यालयमा इको क्लब परिचालन गर्ने, विद्यार्थीलाई वातावरण संरक्षणका गतिविधिमा सहभागी गराउने, सामाजिक सञ्जाल तथा आमसञ्चार माध्यमबाट सूचना प्रवाह गर्ने यस अन्तर्गतका कार्यक्रम हुन् । बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा दीर्घरोगीलाई लक्षित गरी स्वास्थ्यकर्मीमार्फत प्रदूषणबाट जोगिने उपायबारे जानकारी दिने कार्यक्रम यसै अन्तर्गत राखिएका छन् । 

    दशौँ उद्देश्य उच्च प्रदूषण तथा आकस्मिक अवस्थाका लागि पूर्व सूचना, स्वास्थ्य सावधानी र जोखिम व्यवस्थापन प्रणाली विकास गर्नु हो । उच्च प्रदूषणका बेला जोखिममा रहेका समुदायको पहिचान गरी जोखिम नक्साङ्कन गर्ने, डिजिटल प्लेटफर्म, सामाजिक सञ्जाल तथा एसएमएसमार्फत स्वास्थ्य सावधानी सम्बन्धी सूचना पठाउने प्रणाली विकास गर्दै लैजाने कार्यक्रममा उल्लेख छ । वायु गुणस्तर सूचकाङ्क (एक्यूआई) ३०० नाघेमा आपतकालीन अवस्थाका रूपमा लिएर पूर्वनिर्धारित कार्यविधिअनुसार सम्बन्धित निकायसँग समन्वय गरी प्रतिकार्य सञ्चालन गर्ने यस अन्तर्गतका क्रियाकलापमा उल्लेख गरिएको छ । 

    कार्यान्वयनको जिम्मेवारी र समयसीमा
    कार्ययोजनाले वातावरण व्यवस्थापन विभागलाई समग्र समन्वय र कार्यान्वयनको नेतृत्वदायी जिम्मेवारी दिएको छ । तर, सबै काम एउटै विभागबाट मात्र सञ्चालन हुँदैनन् । विषयगत प्रकृतिअनुसार महानगरपालिकाका विभिन्न विभाग तथा ३२ वटै वडा कार्यालयलाई जिम्मेवारी तोकिएको छ ।

    यसमा यातायात तथा सडक सुरक्षा योजना, सार्वजनिक निर्माण विभाग, उद्यान तथा हरियाली प्रवर्धन आयोजना, स्वास्थ्य विभाग, शिक्षा विभाग, सूचना प्रविधि विभाग, वडा कार्यालयहरुका जिम्मेवारी तोकिएका छन् । 

    कार्ययोजनामा केही काम तत्काल तथा निरन्तर, केही  महिनाभित्र, केही १ वर्षभित्र र केही २ देखि पाँच वर्षको अवधिमा सम्पन्न गर्ने लक्ष्य राखिएको छ । उदाहरणका लागि वायु गुणस्तर व्यवस्थापन कार्यसमिति ६ महिनाभित्र गठन गर्ने, ३ वर्षभित्र ७ स्थानमा फोहर पुनःप्राप्ति केन्द्र (मटेरियल रिकभरी फ्यासिलिटी) स्थापना गर्ने, ५ वर्षभित्र नयाँ पार्क तथा पकेट पार्क विकास गर्ने र २ देखि ५ वर्षभित्र घरभित्रको वायु गुणस्तर सुधार सम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने मस्यौदामा उल्लेख छ । 

    कार्ययोजनाको कार्यान्वयन नियमित अनुगमन गरिनेछ । प्रत्येक वर्ष आधारभूत तथ्याङ्कसहितको नतिजा खाका तयार गरी प्रगति प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्ने व्यवस्था पनि प्रस्ताव गरिएको छ । वडाबाट प्राप्त प्रदूषण सम्बन्धी उजुरीको समाधान, सेन्सरबाट प्राप्त तथ्याङ्क, रोपिएका बिरुवाको संरक्षण, सफा गरिएका सडकको लम्बाइ तथा प्रदूषण नियन्त्रणका अन्य उपलब्धिलाई मापनका सूचक बनाइएको छ ।

    यस कार्ययोजनाले वायु प्रदूषणलाई वातावरणीय समस्याका रूपमा मात्र नभई नागरिकको दैनिक जीवन, स्वास्थ्य, आवागमन, घरायसी ऊर्जा प्रयोग, फोहर व्यवस्थापन र सहरी पूर्वाधारसँग जोडिएको विषयका रूपमा सम्बोधन गर्न खोजेको छ । यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन भएमा सडकको धुलो, सवारीको धुवाँ, खुला रूपमा फोहर जलाउने प्रवृत्ति र घरभित्रको प्रदूषण घटाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ । छलफलमा विभागीय प्रमुखहरु दिपककुमार के. सी., बसन्त आचार्य, बलराम त्रिपाठी सहित अधिकारीहरुले धारणा राख्नुभयो । 

    परामर्श कार्यक्रममा टोखा नगरपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत रामप्रसाद आचार्य, गोकर्णेश्वर नगरपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत नेब बहादुर ओली, बुढानीलकण्ठ नगरपालिकाका महाशाखा प्रमुख केदार खड्का, त्रिचन्द्र क्याम्पसका प्राध्यापक कमलराज गोसाईँ, त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट प्राध्यापक डा. इन्दिरा पराजुलीले वहुसाझेदारितामा आधारित कार्यक्रम र आँखाले देख्ने तथा नदेख्ने दुवै खालका समस्याको समाधान खोज्ने गरी काम गर्नु पर्ने बताउनुभयो । 

    कार्यक्रममा सहभागी कार्ययोजनाको सफलताका लागि महानगरपालिकाका विभाग र वडा कार्यालयको सक्रियतासँगै निर्माण व्यवसायी, उद्योगी, यातायात व्यवसायी, घरधनी, बहालवाला, विद्यालय, स्थानीय समुदाय र सर्वसाधारणको व्यवहारमा समेत परिवर्तन आवश्यक देखिन्छ । विशेषगरी फोहर वर्गीकरण, फोहर नजलाउने, निर्माण सामग्री छोप्ने, सवारीसाधनको नियमित मर्मत गर्ने, स्वच्छ ऊर्जाको प्रयोग र हरियाली संरक्षणमा नागरिकको सहभागिता महत्वपूर्ण हुनेछ ।

  • प्रकाशित मिति शनिबार ५ मंसिर २०८३ ०८:४१ PM